تاريخى و يا . . . نوشته مىشد . از اين قبيل كتاب‌ها مىتوان به انبوه تأليفات فقهى كه تحت عناوين كتاب الصلاة ، كتاب الصوم ، كتاب الحج و . . . و يا كتاب‌هاى تاريخى مانند مقتل‌ها و تاريخ جنگ‌ها اشاره كرد و به همين‌گونه در كليهء موضوعات ، كتاب‌هايى از اين قبيل تأليف مىگرديد . نگارش به اين شيوه در عصر غيبت نيز رايج بود و بخش عمدهء كتاب‌هايى كه نوشته شد به اين شيوه بود ؛ اما تأليفات مجموعه‌اى پس از اين به نحو چشمگيرى فزونى يافت . در اين شيوه بر خلاف شيوهء تك‌نگارى ، مطالب كتاب فقط دربارهء يك موضوع خاص فقهى يا يك رويداد تاريخى و به‌طور خلاصه يك بحث خاص جزئى نبود ، بلكه در قالب يك عنوان و موضوع كلّى ، به طرح مباحث گوناگونى مىپرداخت . نخستين كتاب‌هايى كه به اين شيوه در اين عصر نوشته شد ، موسوعه‌هاى فقهى بودند . از اولين اين آثار بايد كتاب الرحمه سعد بن عبد الله اشعرى را نام برد . « 1 » بزرگ‌ترين و جامع‌ترين موسوعه‌هاى فقهى كه در اين عصر نگارش يافت ، كتاب‌هاى ابن جنيد بغدادى بود . وى دو موسوعهء بزرگ فقهى داشت كه نخستين آن‌ها به نام تهذيب الشيعة لاحكام الشريعه در حدود 20 جلد و شامل كليهء ابواب فقهى و براساس ترتيب فقها مرتب شده بود و كتاب ديگر او المختصر الاحمدى للفقه المحمدى نيز در ابواب فقهى بود . « 2 » همزمان با موسوعه‌هاى فقهى ، كتاب‌هاى موسوعه‌اى ديگرى نيز نوشته شد كه موضوع آن‌ها فقط احكام و فقه نبود ، بلكه مباحثى در اعتقادات ، تاريخ ، آداب و سنن و . . . و گاه مباحث كلامى را دربر مىگرفت . اين مجموعه‌هاى حديثى ، تحت عناوين كلى الجامع يا النوادر و يا با نام‌هاى خاص ديگر نگارش مىيافتند . از اين قبيل مىتوان به كتاب‌هاى نوادر الحكمه محمد بن احمد بن يحيى قمى و الكافى اشاره كرد .

--> ( 1 ) . نجاشى ، رجال ، ص 220 و طوسى ، الفهرست ، ص 215 . ( 2 ) . نجاشى ، همان ، ص 307 و طوسى ، همان ، ص 209 . او در سال 381 ق درگذشت .